Sheku Kanneh-Mason: een wereldster van vandaag
Articles
Wereldsterren zijn van alle tijden. Ooit hoorde bij het sterrendom van een klassieke solist een zekere afstand. Een bijna mythische figuur die van concertzaal naar concertzaal reisde, een groot concerto onder de arm droeg en het liefst van al nors keek en deed. Kijk naar Jascha Heifetz, die dat onaantastbare, afstandelijke virtuozenbeeld belichaamde. Toch kon het ook anders. Maria Callas werd de ultieme diva, Glenn Gould de excentrieke einzelgänger ... Elke generatie lijkt haar eigen beeld van de klassieke superster te creëren. Maar hoe ziet die eruit in 2026? Laat ons kennismaken met cellist Sheku Kanneh-Mason en we hebben ons antwoord.
Op zijn zevenentwintigste hoeft de Britse cellist al lang niet meer als rising star te worden aangekondigd. Hij ís een ster. Hij is dé ster. Hij won BBC Young Musician, speelde op het huwelijk van prins Harry en Meghan Markle voor een gigantisch televisiepubliek, bereikte met zijn plaat Elgar als eerste cellist ooit de Britse top tien en wordt uitgenodigd door de grootste orkesten en concertzalen ter wereld. Dat verhaal kennen we intussen.
Veel interessanter is wat Kanneh-Mason met dat sterrendom doet. Hij speelt Bach en Bob Marley, Saint-Saëns en muziek die gisteren nog niet bestond. Hij verschijnt met hetzelfde gemak in een schoollokaal als op de Proms, spreekt zich uit over racisme en de conventies van de klassiekemuziekwereld, verdedigt muziekonderwijs, doceert zelf en vraagt componisten om nieuwe muziek voor hem te schrijven. Niet omdat hij de traditie van zich wil afschudden, maar om haar nieuw leven in te blazen.
“I’m obsessed with music; it has so much to offer”, zegt hij zelf voor Gasteig München. Daar begint alles.
Een huis waarin muziek nooit ophield
Wie Sheku Kanneh-Mason echt wil doorgronden of vat wil krijgen op het genie, moet eerst naar Nottingham. Niet naar de plaatselijke concertzaal of academie, maar naar een behoorlijk druk huis vol muziekadepten. Zeven kinderen groeiden er samen op: Isata, Braimah, Sheku, Konya, Jeneba, Aminata en Mariatu. Alle zeven maakten ze muziek. Wie probeerde te studeren, deed dat niet in stilte. Ergens in het huis klonken wel de tonen van iemand die piano, viool of cello speelde. Muziek was alomtegenwoordig, dag in, dag uit. Uit dat gezin kwamen ondertussen verschillende professionele musici voort. Zus Isata is een internationaal gevierde pianist en vormt geregeld een duo met Sheku. Toch klinkt hun verhaal niet als dat van een zorgvuldig georganiseerde talentenfabriek dat je misschien zou verwachten. Muziek was eerst en vooral iets wat ze graag deden. Samen bovendien. “We inspire each other and spur each other on”, zegt Sheku daarover. (Gasteig München)
Ook de platencollectie thuis ging veel verder dan die oeroude klassieke muziek. Jacqueline du Pré en Mstislav Rostropovitsj werden voorbeelden, Bach en Sjostakovitsj vaste waarden, maar Bob Marley klonk er even vanzelfsprekend en overtuigend. Jaren later zette Sheku op zijn debuutalbum Inspiration zijn eigen arrangement van No Woman, No Cry naast Saint-Saëns en Sjostakovitsj. Op Song ontmoeten Bach, Messiaen en Stravinski jazzpianist Bill Evans en eigen arrangementen. Crossover? Misschien. Alleen lijkt Kanneh-Mason zelf weinig behoefte te hebben aan dat etiket. Het is allemaal muziek.
“Mon violoncelle, c’est ma voix”, zei hij bij France Musique. Mijn cello is mijn stem. En een stem hoeft gelukkig niet altijd hetzelfde verhaal te vertellen.
Plots kent iedereen Sheku
In 2016 verandert alles. Kanneh-Mason is zeventien wanneer hij met Sjostakovitsj’ Eerste celloconcerto BBC Young Musician wint, als eerste zwarte laureaat in de geschiedenis van de wedstrijd. Vanaf dan gaat het hard. Een platencontract bij Decca, de BBC Proms, internationale orkesten. En dan Windsor Castle. In 2018 speelt hij tijdens het huwelijk van prins Harry en Meghan Markle en wordt hij in enkele minuten tijd een cellist die ook mensen kennen die nog nooit een voet in een concertzaal hebben gezet. Het had een merkwaardig eindpunt kunnen zijn: de jongen uit Nottingham die het tot in Windsor schopte. Alleen was Kanneh-Mason toen negentien. Vandaag zijn we precies tien jaar na zijn overwinning bij BBC Young Musician en krijgt Sheku bij Antwerp Symphony Orchestra zijn grootste residentie in België tot nog toe. “I’ve grown a lot in the 10 years since I won that award”, zei hij afgelopen zomer bij ABC Classic. Niet alleen zijn spel werd volwassener. Ook zijn ideeën over de wereld waarin dat spel moet functioneren, werden scherper.
Wie mag er in de zaal zitten?
Kanneh-Mason groeide op in een muziekwereld waarin hij zichzelf maar zelden weerspiegeld zag. Hij en zijn broers en zussen waren vaak de enige zwarte kinderen in muzikale omgevingen. “The dominant image of a classical musician when I grew up did not look like me”, laat hij optekenen in The Power of Music. Toen hij zich later kritisch uitsprak over Rule, Britannia! tijdens de Last Night of the Proms en wees op de koloniale geschiedenis van de tekst, kreeg hij een stortvloed aan racistische reacties over zich heen. Hij noemde het een “volcano of racism”. Kanneh-Mason bleef spreken met zijn stem én instrument. Want als klassieke muziek werkelijk universeel wil zijn, wie krijgt dan toegang tot die muziek? Wie krijgt les? Wie staat op het podium? Wie zit in de zaal? Misschien ligt daar een belangrijk verschil met het klassieke sterrendom van vroeger. Kanneh-Mason lijkt zijn publieke positie niet als eindpunt te beschouwen, maar als een mogelijkheid om deuren open te zetten, en misschien wel het kader af te breken.
Dat begint bij onderwijs. Als zeventienjarige schonk hij zijn prijzengeld van BBC Young Musician aan zijn voormalige school om cellolessen te helpen behouden. Vandaag maakt hij zich zorgen over de verschraling van het Britse muziekonderwijs. Muziek hoeft volgens hem bovendien niet verdedigd te worden omdat ze goed zou zijn voor wiskunde of taal. Ze heeft waarde omdat ze muziek is. Daarom is het interessant hem in Antwerpen ook buiten de traditionele solistenrol te ontmoeten. Tijdens zijn open masterclass staat niet de beroemdheid centraal, maar het proces. Hoe luistert Kanneh-Mason naar een jonge cellist? Wanneer gaat het over techniek en wanneer over verbeelding? Wat geeft iemand van zevenentwintig, die zelf nog levendig weet hoe het voelde om leerling te zijn, ondertussen door aan iemand anders?
De vitrinekast moet open
Diezelfde openheid bepaalt zijn omgang met repertoire. Kanneh-Mason houdt hartstochtelijk van de canon. Bach behoort tot zijn dagelijkse muzikale voeding, Elgar reist al jaren met hem mee en Sjostakovitsj lanceerde zijn carrière. Alleen weigert hij die muziek te behandelen alsof er één definitieve interpretatie bestaat. “Music is never fixed in me”, zei hij daarover.
Waarom zouden we verwachten dat Elgar hetzelfde blijft klinken wanneer de mens die hem speelt tien jaar ouder is geworden, andere mensen heeft ontmoet, andere muziek heeft leren kennen, anders naar de wereld is gaan kijken? Misschien is een traditie alleen levend wanneer ze ons toestaat haar te veranderen.
Daarom zoekt Kanneh-Mason ook buiten de geijkte cellopaden. Hij arrangeert, improviseert en beweegt tussen klassiek, jazz, reggae en pop. En steeds nadrukkelijker kijkt hij naar levende componisten. Edmund Finnis schreef een celloconcerto voor hem en toen ABC hem afgelopen zomer vroeg wat hij de volgende tien jaar wilde doen, kwam een van zijn antwoorden zonder omwegen: nieuwe muziek bestellen bij briljante componisten van vandaag. Muziek moet volgens hem iets documenteren van de tijd waarin ze ontstaat.
Dat maakt zijn Antwerpse ontmoeting met Gwilym Simcock des te interessanter. Simcock, zelf thuis op het grensgebied tussen jazz en klassiek, schreef een Tripelconcerto voor sopraansaxofoon, hoorn en cello. En dan zijn er de drie solisten: Jess Gillam, Ben Goldscheider en Sheku Kanneh-Mason. Tien jaar geleden stonden ze als jonge musici tegenover elkaar tijdens BBC Young Musician. Nu ontmoeten ze elkaar opnieuw omdat een componist een nieuwe partituur rond hun drie stemmen heeft gebouwd. Van concurrentie naar samenspel. Van een wedstrijd waarin iedereen zijn individuele talent moet bewijzen naar een compositie waarin luisteren minstens zo belangrijk wordt als spreken. Veel mooier kan je tien jaar volwassen worden misschien niet samenvatten.
Drie keer dezelfde cellist?
Precies daarom is het zo interessant dat Sheku Kanneh-Mason dit najaar drie keer in Antwerpen verschijnt. Tijdens de masterclass horen we hoe hij over muziek denkt. In Simcocks Tripelconcerto moet hij zijn plaats zoeken tussen twee generatiegenoten in muziek die nog geen uitvoeringsgeschiedenis heeft, geen Rostropovitsj om naar te luisteren, geen grote traditie om zich toe te verhouden. En wanneer hij enkele weken later met Semyon Bychkov en het Koninklijk Concertgebouworkest terugkeert voor Saint-Saëns’ Eerste celloconcerto, zit daar de solist zoals we hem al eeuwen kennen: één musicus, één instrument en één van de beste orkesten ter wereld. Telkens dezelfde Sheku. En telkens een andere.
Bij al die verhalen rond Sheku Kanneh-Mason vergeten we bijna de essentie. Achter het rolmodel, de pleitbezorger voor muziekonderwijs, de zwarte Britse musicus die zijn stem laat horen en de jongen die ooit in Windsor Castle speelde, zit bovenal een fenomenale cellist. Misschien verklaart dat waarom Sheku Kanneh-Mason zo goed bij onze tijd past. Hij is een ‘nieuwe’ stem van een nieuwe wereld en generatie.
De wereldster van vandaag hoeft niet boven zijn publiek te staan. Hij kan ertussen staan. Hij hoeft niet te kiezen tussen Bach en Bob Marley, tussen traditie en vernieuwing, tussen musicus en geëngageerd burger. En hij hoeft al helemaal niet te doen alsof de klassieke muziek ergens in het verleden haar definitieve vorm heeft gevonden. Op zijn zevenentwintigste heeft Kanneh-Mason al bijna alles bereikt wat van een internationale solist verwacht wordt. Interessanter is wat nog moet komen. Welke muziek moet nog voor hem geschreven worden? Welke jonge cellist zal hij beïnvloeden? En hoe zal Elgar klinken wanneer hij veertig is?
“Music is never fixed in me.” (The Guardian) Gelukkig maar.
Tekst: Jasper Gheysen
